De mythe van de Ost Frau

Opzij, december 2014

Gehaast stapt Anja het zolderappartement van haar bovenbuurvrouw in Dresden binnen, de sleutelbos van haar eigen voordeur stevig omklemd in de vingers. Het is acht uur in de ochtend, het enige vrije moment in haar agenda voor een interview. Eén verdieping lager bereidt haar echtgenoot hun dochter Klara (3) voor om naar de crèche te gaan. Eigenlijk wil Anja Zissoldt (39) zo snel mogelijk naar de Gläserne Manufaktur, de hypermoderne vestiging van Volkswagen in het Oosten van Duitsland, niet ver van haar huis vandaan, waar mannen in nette pakken op geboende parketvloeren onder het oog van toeristen luxe wagens afmonteren. De afgelopen dagen lag ze ziek op bed, er wacht een hoge stapel werk. Als hoofd sponsoring is ze verantwoordelijk voor het Cultuurfonds van Volkswagen Duitsland. Haar mailbox zal nu wel uitpuilen, vermoedt ze. Buurvrouw Angela bood haar keuken te leen, voor een ongestoord gesprek. Aan de houten tafel in de populaire wijk Neustad neemt Anja een slok van haar cappuccino. Het wordt een drukke werkweek. Ze draagt een hippe zwarte jurk, maar oogt niet fit.

Drie jaar geleden werden Oost-Duitse vrouwen nog bejubeld in de Duitse media. De huidige president van Duitsland, Joachim Gauck noemde in een interview met de Volkskrant destijds specifiek Anja’s generatie van Oost-Duitse vrouwen de hoop voor de toekomst. Deze zogenaamde Dritte Generation heeft alle kansen die haar voorgaande generaties niet heeft gehad. Ze sluiten hun studies beter af, vinden betere banen dan de Oost-Duitse mannen en komen meer in leidende posities terecht. Het mocht dan weliswaar slecht gaan met de economische onafhankelijkheid van Duitse vrouwen in het algemeen, die Ost Frau moest als voorbeeld dienen voor die West Frau. In het communistische Oost-Duitsland was gelijkheid tussen man en vrouw ideologisch bepaald, mannen en vrouwen hadden beiden een voltijd baan en verdienden evenveel. Eén generatiegenoot van Anja’s moeder uit de voormalige DDR is Angela Merkel, al bijna tien jaar bondskanselier van Duitsland en inmiddels de machtigste vrouw van de Europese Unie. Ondanks deze vrouwelijke (super) macht is Duitsland niet het meest geëmancipeerde land van Europa. Het tegenovergestelde is het geval. In de Bundesrepublik verdienen vrouwen ruim 21 procent minder dan hun mannelijke leeftijdgenoten, de grootste loonverschillen tussen mannen en vrouwen in Europa, volgens het Bundesinstitut für Bevölkerungsforschung in Berlijn. Eén op de vier Duitse vrouwen met kind verricht bovendien geen betaalde arbeid en steeds meer vrouwen blijven kinderloos.

Deze november viel precies een kwart eeuw geleden het IJzeren Gordijn in Duitsland. Na 25 jaar is er nog altijd een duidelijk verschil tussen vrouwen uit Oost en West op de arbeidsmarkt, meent sociologe Hildegard Maria Nickel van de Humboldt Universiteit, Berlijn. ‘De vrouwen van Die Wende Generation, de generatie geboren na 1971, hebben het belang van een economische onafhankelijkheid nog zelf door de ogen van hun moeders meegemaakt. Voor West-Duitse vrouwen ligt dat anders.’ Terwijl vrijwel alle DDR-vrouwen in de jaren zeventig en tachtig voltijd betaald arbeid verrichten, hadden aan de andere kant van het IJzeren Gordijn drie kwart van alle moeders geen baan. De overigen hadden een bescheiden deeltijd baan, een werkende moeder met een voltijd baan kwam destijds in West-Duitsland niet of nauwelijks voor, aldus Nickel. Hun dochters zijn tot op de dag van vandaag geneigd in deeltijd te werken, zodra ze kinderen krijgen. ‘Nog niet zo lang geleden was het statusverhogend als moeder thuis bleef. Een vrouw die werkte, had een man die blijkbaar niet genoeg geld verdiende.’ Het is tekenend dat tot op de dag van vandaag in veel West-Duitse staten vrijwel de helft van alle kinderdagverblijven nog steeds halve dagen geopend zijn. In Oost-Duitsland is de kinderopvang weliswaar al een stuk beter geregeld, maar wordt het om andere redenen steeds moeilijker voor vrouwen hun goede banen te behouden.

Anja Zissoldt groeide op in de DDR, ze was 14 jaar oud toen het IJzeren Gordijn viel. Niet vrij om te gaan waar je wilt, lange rijen voor de supermarkt, lege straten met slechts een enkele Trabant en geen warenhuizen om te winkelen, het contrast tussen Anja’s jeugd en die van haar dochtertje is groot. Maar er is één overeenkomst: in beide gevallen werkt de moeder voltijd. Hoe vanzelfsprekend voor Anja ook, ze kent geen enkele vrouw in haar vrienden- en kennissenkring die hetzelfde doet als zij. Ja, de secretaresses van haar afdeling, zij wel. Maar hun kinderen wonen niet meer thuis. Bovendien hebben zij geen leidinggevende functie. Haar eigen werkgever was vanaf dag één duidelijk: deze baan vervul je voltijd, of je vervult de baan niet. Als haar partner niet bereid was geweest zijn werk op te zeggen en vanuit huis te werken, had ze deze baan niet kunnen behouden, zegt ze. ‘Of ik was nooit moeder geworden, dat had ook nog gekund.’ Het is niet alleen haar eigen werkgever, zegt ze. ‘In Duitsland kun je niet én je goede baan behouden, én een kind krijgen, als je niet een partner hebt die deeltijd werkt.’

Die Ost Frau wordt steeds meer in het nauw gedreven, zegt Hildegard Nickel. Tenminste, als ze eenmaal kinderen heeft. Hoog opgeleide vrouwen haken vaker af op de arbeidsmarkt. De oorzaak: Oost-Duitse werkgevers moeten hun werknemers naar West-Duitse maatstaven betalen, maar hebben daar vaak het geld niet voor. Het werk dat verricht moet worden is er echter niet minder om. Eén baan is daarom vaak anderhalve baan, soms twee banen. Of er is géén baan. Meer mogelijkheden zijn er niet. Nickel signaleert een opmars van de zogenaamde mini jobs, banen met werkuren onder schooltijd in typische vrouwenberoepen zoals onderwijs en zorg, die steeds slechter betaald worden. Een andere belangrijke reden is de inflexibele houding van werkgevers, zegt de sociologe. ‘Een leidinggevende functie zou niet in deeltijd kunnen, een dag thuis werken ook niet.’ In de DDR begonnen sommigen hun werkdag al om zes uur ‘s ochtends, en om zeven uur achter het bureau was heel gewoon. De kinderdagverblijven waren open tot vier uur ‘s middags, vele zijn dat nog steeds. Anja vond een crèche voor Klara die ‘speciaal’ open is tot zes uur ‘s avonds. ‘Maar dan nog, als ik Klara op haal om vijf uur, is ze standaard één van de drie laatsten in het gebouw.’

Bij het woord Ost Frau lacht Antje Bauer (43) zuinig. Ja ja, ze kent de term. Antje woont ook in Neustad, niet ver van Anja’s huis vandaan. Neustad is een van de vele wijken die in februari 1945 is gebombardeerd. Pas sinds de hereniging met West-Duitsland zijn de statige huizen gerestaureerd. Een kwart eeuw geleden wilde niemand hier wonen, nu wandelen er op een doordeweekse dag moeders met baby’s in draagzakken op hun buik naar boekwinkeltjes om er een Chai Tee te drinken. ‘Die bejubelde Ost Frau is een mythe,’ zegt Antje. ‘Die vrouw kon alleen maar in de DDR bestaan.’ Ook een afspraak met Antje is moeilijk, haar agenda is vol. Het liefst spreekt ze ‘s avonds af, als haar kinderen slapen. Jarenlang werkte Antje als hoofd Human Resources bij een ziekenhuisgroep, met zo’n 3.000 man personeel in haar portefeuille. Een veertigurige werkweek kwam wel eens voor, maar weken van 50 tot 60 uur waren geen uitzondering. Zo ook de fulltime werkweken van haar man. Lange tijd zocht ze naar een part time baan, maar altijd kwam ze uit bij lager geschoold werk. Twee jaar geleden richtte ze daarom haar eigen HR adviesbureau op, ze werkt vanuit huis en deelt haar tijden zelf in. Aan opdrachtgevers geen gebrek, zelfs als ze vertelt slechts 30 uur per week inzetbaar te zijn. ‘Het kan dus blijkbaar wel.’ Als haar zevenjarige zoon uit school komt, stopt ze met werken, ‘s avonds werkt ze door als het moet. Soms, als haar 30-urige werkweek uitloopt, springt haar moeder bij in het gezin, ze is wel wat gewend. ‘Zonder haar steun had ik deze positie in het bedrijfsleven niet kunnen behouden. Mijn moeder is goud.’

Harde cijfers heeft sociologe Hildegard Nickel niet, maar ze ziet steeds meer werkende moeders hun eigen onderneming starten. Toch is een eigen bedrijf niet voor elk beroep weg gelegd. Er zijn andere oplossingen nodig, meent Nickel. Zo ligt het recht op kinderopvang voor kinderen vanaf één jaar weliswaar sinds deze zomer wettelijk vast, maar aan de praktische voorwaarden is nog lang niet voldaan. Verder kun je als samenwonend stel ervoor kiezen het hoogste inkomen het minst te belasten, dat helpt ook niet mee. ‘Aangezien de mannen meer verdienen, wordt het salaris van de vrouw het hoogst belast. Tel daarbij op dat vrouwen veelal de eerder genoemde mini jobs vervullen, dan kun je je voorstellen dat het niet of nauwelijks loont om aan het werk te blijven als moeder.’ Zolang werkgevers zich niet flexibeler opstellen, hoogopgeleide banen gepaard gaan met hoge arbeidsdruk en kinderopvang niet beter geregeld is, zullen veel vrouwen op de arbeidsmarkt ongelijk blijven aan mannen. ‘Angela Merkel heeft nog veel te doen als het om de economische autonomie van vrouwen gaat,’ besluit Hildegard Nickel.

Anja Zissoldt staat op van de keukentafel. Haar werkgever wacht, ze bedankt buurvrouw Angela voor de koffie. Angela Herkt (50) is docente en moeder van een bijna volwassen dochter. Dat haar jongere onderbuurvrouw als fulltime werkende moeder een uitzondering is, vindt ze onvoorstelbaar. Zelf leefde ze 25 jaar met het communisme en 25 jaar met het kapitalisme, zegt ze. ‘In de DDR was de arbeidskracht van vrouwen net zo belangrijk als die van mannen, mannen en vrouwen werkten samen aan de gemeenschap.’ De eerste jaren na de val van de muur kon Angela alleen maar de slechte kanten van de DDR zien, zegt ze. Nu is haar blik anders. ‘In het Westen ziet alles er mooier uit, maar daarom is het er nog niet veel beter.’ Anja Zissoldt is dan al haastig onderweg naar de transparante fabriek met meters glanzende pakketvloeren.